آیت الله محمد جواد حجتی کرمانی*:خبر درگذشت دانشي مرد کرماني، مرحوم همايون صنعتي‌زاده سخت متأثرم کرد و مرا به ياد ايامي انداخت که نام او را به عنوان يک فرهنگي نوآور در مديريت مؤسسة «فرانکلين» مي شنيديم، مؤسسه‌اي که همچون سايرنهادهاي فرهنگي رژيم گذشته، بي‌پيوند با حکومت نبود و جز اين، به وضوح مؤسسه‌اي آمريکائي - ايراني بود... هر چند مرحوم صنعتي‌زاده پس از انقلاب، کفارة اين مديريت را پرداخت و چند سالي را در زندان به سر برد؛ اما کم‌کم پاره‌اي تندرويها رو به کاهش رفت. او مانند «احسان نراقي» از زندان آزاد شد.

داوري در مورد امثال مرحوم همايون صنعتي‌زاده و احسان نراقي مي‌تواند با نگاهي منفي يا مثبت- والبته هر دو نسبي- صورت گيرد؛ اما اين نگارنده چنين مي پندارد که اينگونه مردان که اصالت علمي و فرهنگي داشته‌اند، هر مقام و پستي که داشته‌اند، منشاء خدماتي به نسلهاي معاصر خود و نيز آيندگان بوده‌اند. چرا راه دور برويم؟ استاد بلندآوازة ايراني مقيم آمريکا جناب دکتر سيد حسين نصر، که نزديکترين رابطه را با رژيم شاه داشت، اکنون به اعتراف دوست و دشمن، يکي از ارکان ارزشمند معرفي اسلام و عرفان و فلسفه اسلامي در دنياي معاصر است.

***
مرحوم صنعتي‌زاده نوة پسري مرحوم حاج اکبر صنعتي، مرد خيّر معروف کرماني بنيانگذار پرورشگاه صنعتي (موزه صنعتي کنوني) و از مريدان مرحوم سيد جمال الدين اسدآبادي بود. از پدر او کتاب

(گذر عمر) مشتمل بر خاطرات او چاپ شده است.

***

باري، پس از انقلاب، نخستين بار در سال 1371 بود که مرحوم صنعتي زاده پس از تماس تلفني به اطاق من در «دائرةالمعارف بزرگ اسلامي» آمد و يکي از آثار خود را براي من آورد. او به ايران باستان و آئين زرتشتي علاقه وافري داشت و به نظرم نشر مقالات من در اطلاعات در مورد پدرم که از پدر و مادري زرتشتي زاده شده و در نوجواني به آئين اسلام گرويده بود،1 «همايون» را به ديدار من کشاند... او کتاب «تاريخ هخامنشيان» را به من اهدا کرد و باب دوستي و مراوده را گشود. او چندين بار و هر بار با کتابي جديد که عموماً ترجمه از انگليسي بود، به ديدن من مي آمد و اين ديدارها در تهران و کرمان مکرر اتفاق مي‌افتاد.

***

مرحوم صنعتي‌زاده چند سالي ـ در کنار کار پيوسته فرهنگي و ترجمة آثار تاريخي که غالباً درمورد ايران باستان و کيش زرتشتي بود- در «لاله زار» کرمان به پرورش گل، به خصوص گل محمدي، اشتغال داشت و «لاله زار» کرمان را داشت به جائي مي رساند که با «قمصر» کاشان رقابت کند؛ اما اجل مهلتش نداد. او به جز پرورش گل به فرآوري گل و استحصال گلاب وعرقيجات گوناگون مي پرداخت که همه، به نام «گلاب زهرا» عرضه مي‌شد. او در ايام سال، چندين بار براي معالجه و نيز سير و سياحت و تفرج به خارج مي‌رفت و هر بار با توشه‌اي از خاطرات جديد به وطن بازمي‌گشت.

آن مرحوم چند بار ما را به صورت خانوادگي در دهکده‌اي نزديک (دِه بالا)ي کرمان به ناهار دعوت کرد و هر بار، از ترجمه‌ها و خاطرات جديد خود سخن مي گفت. فراموش نمي کنم در کنار دستگاه دستشوئي، ميزي گذاشته بود و کتابي انگليسي که در هنگام (...!) وقتش را به مطالعه گذرانده باشد! او به منازل قديمي تعلق خاطر داشت و منزلي با معماري قديم در کوچه «والي آباد» کرمان که روزگاري محله اعيان‌نشين شهر کرمان بود، خريداري کرده بود که در ايام اقامت در شهر در آنجا به سر مي‌برد.

***

مرحوم صنعتي‌زاده تا آنجا که من اطلاع دارم، فرزندي نداشت او همسري اصفهاني داشت که بسيار به او علاقه‌مند بود و او را مدير مؤسسه «گلاب زهرا» و خود را «حقوق بگير» همسر محبوبش معرفي مي کرد. در حدود سه سال پيش كه همسرش در يک تصادف رانندگي از دنيا رفت، صنعتي‌زاده تنها شد واين تنهائي بسيار براي او سخت بود و احتمالاً در مرگ غريبانه وغيرمنتظره‌اش بي تأثير نبود. خداوند هر دو را بيامرزاد و به آنان در برابر خدمات فرهنگي و اجتماعي شان جزاي خير دهاد!

*نماینده مردم کرمان در مجلس خبرگان قانون اساسی

پي‌نوشت:

1. شرح حال پدرم را در کتابي به نام «از آتشکده تا مسجد» از انتشارات مؤسسه اطلاعات آورده‌ام.